Roma İmparatoru Augustus döneminde Ancyra’da Yahudi topluluğunun varlığı, imparatorun (M.Ö. 63-M.S.14) Ankara’da kendi adına yaptırdığı tapınakta bir bronz sütun üzerine, imparatorluğun Yahudilerine tanınan hakları ilgilendiren bir ferman yazdırdığıyla bilinir. Ayrıca 1492’de Osmanlı zamanında İspanya’dan getirilen İspanyol ve Portekiz Yahudileri Ankara’ya yerleştirildiklerinde, burada Bizans’tan kalan Yahudilerle karşılaşmışlardır. İbadetlerini yapabilmek için iki sinagog inşa etmişlerdir. Daha sonra zamanla iki topluluk birleşince tek bir sinagogu kullanmaya başlamışlardır. Bugünkü sinagog Ulus’ta Anafartalar Caddesi ile Denizciler Caddesi arasında Şengül hamamının arkasında yer almaktadır. Burası aynı zamanda halk arasında Yahudi Mahallesi olarak da tanınan İstiklal Mahallesidir. Bir zamanlar buraya Sakalar Mahallesi denilmişti. Osmanlı Döneminde ise Hacı Hundi Mahallesi olarak geçmektedir. Her ne kadar Yahudi Mahallesi olarak anılsa da burası bir getto değildir. Mahallede çok eski iki cami de bulunmaktadır ve mahallede Müslümanlar da yaşamıştır. Ankara’nın geleneksel ahşap tuğla örme ve çatıları kiremitli evlerinin orijinal örnekleri iyi durumda olmasalar da bazıları yanmış ve yıkılmış olsalar da burada görmek olasıdır. Sinagogun karşısındaki iki ev, konutların geneline göre daha görkemli olduğu fark edilir. Özellikle Yasef Ruso, Bonomo, Araf ve Albukrek’lerin evleri mahallenin en dikkat çeken evlerindendir. Bu iki evin mimarı sinagogu yapan mimardır ve inşaat malzemesi de İtalya’dan getirilmiştir.

Günümüzde ise ‘Sakalar’ olarak bilinen mahallede Birlik Sokak’ta bulunan sinagog, yaklaşık 750 yıldır kullanımda olan, Ankara’daki tek sinagog olma niteliği de taşımaktadır. Sinagog yüksek avlu duvarları içinde tek katlı ve taştan yapılmıştır. 1834’te “sinagogun eski yeri üzerinde tekrar inşa edilmesine izin” verilmiş, 1843 yılında kısmi bir onarım görmüş, 1907’de İtalyan mimarlar tarafından restore edilmiştir. Avluya bakan pencereler yuvarlak kemerli ve oldukça büyüktür. Pencerelerin orta yerinde üstü sivri kemerle biten yuvarlak kemerin önüne rüzgarlık yapılmış, buradan binaya giriş sağlanmıştır. Yine avluda duvar üzerinde mermerden üzerinde İbranice yazılar bulunan bir çeşme bulunmaktadır. Dikdörtgen planlı iç kısımda, ortada iki basamakla yükseltilmiş kenarı ahşap korkuluklu, altıgen bir set üzerinde kürsü (Teva) bulunmaktadır. Kürsünün üç tarafında ahşap sıralar bulunmaktadır. Kürsünün karşısına gelen yerde, ortada dört sütuna oturan ve üzerinde süslemeler bulunan baldaken yer almaktadır. Oldukça süslü olan tavanın orta yerinde kürsü üzerine gelen yerde, iç içe geçen altıgen kasetli tavan göbeği vardır. Ehal (Tevrat rulolarının konulduğu dolap) kısmının üzerinde ayrıca bir de mavi neon Hz. Davut’un Yıldızı (Magen David) bulunmaktadır. 360 m2. galeri şeklinde açık alana sahip kolonsuz bir ana yapı eseridir. Üzeri oluklu kiremitli çatı ile örtülüdür. Yapı 14 Ekim 1972 tarihinde 1. derece kentsel sit alanı olarak tescil edilmiştir. Ankara Yahudilerinin aynı zamanda bir de okulu vardı (Ravza-i Terakkive) bu okul sinagogun hemen yanında olan boş arazide bulunmaktaydı. Şu an mevcut durumda değildir.

Ankara Sinagogu Ankara’da özel günlerde, dini bayramlarda ibadete açık bir sinagogdur. Sinagogda dini ayinleri yapan haham bulunmamaktadır. Bayramlarda ve belirli dini günlerde İstanbul’dan din görevlileri gelmektedir.

Şu an Ankara’da aşağı yukarı 35 Yahudi vardır. Bu insanlar Yahudi mahallesinde oturmamaktadırlar. 1950-60’lardan sonra Kızılay’da daha sonra da Kavaklıdere ve diğer semtlere taşınmışlardır. Bir dönem Kızılay esnafının bazıları Yahudi idi. 1948’de İsrail’in kurulmasıyla büyük göç vermiştir. Mahallenin son Yahudi’si tek katlı sarı evde yaşamış yaşlı bir kadın olan Sara’dır

Kaynakça: https:Şalom Gazetesi Bu Mahallede Yaşam Olsa Karen Valansi 2019 Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, Beki L. Bahar, 2003, http://www.cemaatvakiflaritemsilcisi.com/ Enver Arcak Hermana Belgeseli