Ankara’nın Ulus semtinde Augustus Tapınağı’nın bitişiğinde bir Firig Tümülüsü’nün üzerindedir. İlk yapılış tarihi 831 H. (1427/28) olan cami bugünkü haliyle 17. ve 18. asır camilerinin karakterlerini taşır. Cami ve çevresi Bayrami Tarikatı Külliyesi olarak kullanılmıştır. Agustus Tapınağının içinde Dervişler yaşamıştır. İki ayrı kültürün kesişimi olan yer hoşgörünün de bir sembolü olmuştur.

Cami uzunlamasına dikdörtgen bir plana sahiptir. Taş kaideli, tuğla duvarlı ve kiremit çatılıdır. Kuzeyde ve batıdaki son cemaat yeri sonradan ilave edilmiştir. Türbenin güneydoğu duvarında kare planlı taş kaideli, silindirik tuğla gövdeli ve iki şerefeli minare bulunmaktadır. Caminin son cemaat yerinin güneye bakan çıkıntı duvarında çini tekniğinde sülüsle yazılmış kelime-i tevhid mevcuttur. Camideki ahşap üzerine boyama, nakışlar Nakkaş Mustafa’ya aittir. Caminin 1714 yılında Hacı Bayram Veli’nin torunlarından Mehmet Baba tarafından tamir edildiği kıble tarafındaki iki kitabede yazılıdır. 1940 yılında da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilen cami ve külliyesi en son Ankara Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde orijinaline uygun olarak yenilenmiş ve 14 Şubat 2011 tarihi itibarıyla ibadete açılmıştır. Kapalı alanda dört bin beş yüz, açık alanda bin beş yüz olmak üzere toplamda altı bin kişinin ibadet yapmasına uygun hale getirilmiştir. Meydan düzenlenirken Ankara’nın eski evlerinden bir bölümü yıkılmıştır.

1429 yılına tarihlenen türbe, caminin mihrap duvarına bitişiktir. Kare planlı, sekizgen tamburlu ve üzeri kurşun kubbe ile örtülü bir yapıdır. Ön cephe mermerdir. Portal, cephede özellikle belirtilmiştir. Dikdörtgen bir çerçeve içinde beyaz ve renkli mermerlerle süslü dilimli kemer ve içte yine renkli zikzaklı kilit taşları ile bezeli giriş kapısı kemeri bulunur. Türbenin ahşap iç ve dış giriş kapıları Ankara Etnografya Müzesi’ndedir. Portalın solundaki pencere mukarnas friz ile kuşatılmıştır ve demir parmaklıklıdır. İç mekânda kubbe sarı, turuncu, lacivert, gri, renkli kalem işi süslemelerle bezelidir. Mihrap stalaktitli ve sadedir. 15. yy. Ankara türbelerinin en güzel örneklerindendir. Caminin bahçesinde sekizgen planlı ve kubbeli başka bir türbe de yer alır. Osman Fazıl Paşa Türbesi olarak tanınan bu eser 18. yüzyıla aittir.

Firigler Dönemi’nde Kybele ve Men’e adanmış olan tapınma yerinde, Roma Dönemi’nde İmparator Augustus için yaptırılmış bir tapınaktır. Muhtemelen M.Ö. 25-20 yıllarında yaptırılmıştır. 36x54,82 m. ölçülerindeki mermer tapınak 2 m. yüksekliktedir. Roma Dönemi’nin tipik modeli olan üçgen alınlıklı, dört tarafı sütunlarla çevrili, döneminde mermerlerin rengi altın sarısı ve kırımızı renkle boyanmış çok basamaklı bir podyum üzerindedir. Augustus Tapınağı’nın duvarlarına kazınmış olan metinde Augustus’un vasiyeti ve yapmış olduğu işler anlatılmaktadır. Metin dünya üzerinde en iyi korunan, Yunanca ve Latince iki dilde yazılmış tek yazıttır. ‘Ankara Anıtı’ olarak bilinen yazıt, arkeoloji dünyasında ‘yazıtlar kraliçesi’, ‘Monumentum Ancyranum’ veya ‘Res Gestae Divi Augustin’ adıyla anılmaktadır.

Tapınağın yan duvarlara açılan üç pençeden anladığımıza göre, tapınak Roma Dönemi’nden sonra Bizans döneminde Kilise olarak kullanılmıştır. Özenli mermer işçiliğinin olduğu Augustus Tapınağı sütunları kırık, işlemeli giriş kapısı, iç duvarlarının iki cephesi ayakta ve boyalarının renkleri akmış şekilde günümüze ulaşmıştır. Bir dönemde tapınağın çevresi açık hava müzesine çevrilmiş, Ankara çevresinde bulunan tarihi eserler burada sergilenmiştir.

Doğum tarihi ve yeri tartışmalı da olsa, asıl adı Numan-bin Koyunluca Ahmed olan Hacı Bayram Veli 1352 (753 H.) yılında Solfasol (Zülfazıl) Köyü’nde doğmuş olarak kabul edilir. Bayrami tarikatının kurucusu, mutasavvıf bir şair olduğu bilinmektedir. Bursa’da tahsilini tamamladıktan sonra Meklike Hatun adlı bir hayırseverin yaptırdığı Karamedrese’de tedrisata başlamıştır. Büyük tarikat adamlarından Kayserili Şeyh Hamideddin Aksarayi’nin davetine uyarak tarikata girmiştir. Mürşidi ile birlikte Şam ve Hicaz’a giderek üç yıl orada kalmıştır. Ankara’ya döndükten sonra tarikatını kuran Hacı Bayram Veli’nin etrafında binlerce mürit toplanmıştır. Hacı Bayram Veli 1429 (833 H.) tarihinde vefat etmiştir. İki ilahisi ve birkaç gazeli bilinmektedir.

Kaynakça: Türkiye Diyanet Vakfı, İslam Ansiklopedisi Afif Erzen, İlkçağda Ankara