Ancyra, bugünkü Ankara ili Altındağ ilçesi Ulus semti ve civarını kapsayan bölgede kurulmuş bir Roma kentidir. M.Ö. 25 yılından itibaren Roma İmparatorluğu’nun Galatia Eyaleti’ne başkentlik yapmış ve anıtsal yapılarıyla tipik bir Roma kenti görünümü sergilemiştir. Ancyra’nın tarihi, Hellenistik Krallıklar Dönemi’ne kadar uzanır. Bu dönemde, Anadolu’daki krallıkların iç savaşında paralı asker olarak çağrılan Kuzey Avrupalı Kelt gruplarından Galatlar, Orta Anadolu’ya üç kabile halinde yayılmışlardır. Bunlardan Tektosaglar, stratejik bir öneme sahip olan ve bir kale niteliği taşıyan Ancyra’ya yerleşmişlerdir. Bir süre sonra Tektosag Galatları, Roma egemenliğine girmişlerdir. Böylece Ancyra, Roma’nın doğudaki eyalet başkenti haline gelmiştir. Ankara, aslında iki defa başkent olmuştur. Yerli halk, Keltler ve Romalıların karışımından oluşan nüfusuyla Ancyra; sütunlu yolları, şehir meclisi, agora, tiyatro, tapınaklar, anıtsal çeşmeler, mezarlar, hipodrom, hamamlar, barajlar (su setleri), sulama alanları ve ayrıca kale ve surlarla donatılmış bir kentti. Büyük savaşlara tanıklık eden Ancyra, yaşamın devam ettiği, suyu olan bir kale kenti olduğu için terk edilmemiş, tahrip olan şehir yeniden ve yeniden kurulmuştur. Buna rağmen birçok medeniyetin izini taşıyan bu kentte diğer medeniyetlerin kalıntıları zamanla kaybolmuş ama izleri hâlâ mevcuttur. 2,5-3,5 metre derinlikteki kültür katmanlarında izlerine rastladığımız Ancyra Roması günümüze, yaklaşık 500 yıl kullanılan hamamının önünden Augustus Tapınağı’na giden sütunlu yolla bağlanır, şehri koruyan aslanlı heykeller caddeleri süslerdi. Hamamlarda heykelleri olan mermer havuzlar alttan ısıtılırdı. Augustus Tapınağı üçgen alınlıklı çatısı ve sütunlarıyla çevrili bir mabetti ki bulunduğu yerde, daha öncesinde, Friglerden kalma Men Tapınağı vardı ve bu bir tepede ya da höyük üzerindeydi. Kalede, şimdiki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nin olduğu bölgede de bir Zeus Tapınağı’nın olduğu ve içinde de bir deniz çapasının bulunduğu eski yazılardan bilinmektedir. Galatia ismi Ankara ve çevresini ifade ederken kente Deniz Çapası anlamına gelen Ancyra, Ankyra, Angora gibi isimler verilmiştir. Ankara ismi de buradan türemiştir. Şehrin sembolü olan deniz çapası dönemin paralarında ve sikkelerinde görülmektedir. Denizi olmayan bir kentin adının deniz olması ilginç bir özelliktir. Gladyatörlerin arenada güreştikleri ve Dionysos şenliklerinin yapıldığı Ancyra, bir anlamda askeri bir karakol özelliği de taşımaktadır çünkü Anadolu’nun doğubatı, kuzey-güney yönündeki yollarının kesişme noktasıdır. Ancyra’nın nüfusu Roma döneminde yüz binin üzerindedir ve bu sayıya ancak günümüzde, Ankara tekrar başkent olduktan sonra ulaşılmıştır. Kent, Roma döneminde birçok yapılarla donatıldığı gibi Ancyra’nın 12 semti (füle) veya mahallesi de vardı. Bir kitabeden okunanlara göre, bu semtler şunlardır:

1. Maruragene (Kale içi)
2. Pakalene (Kalenin batı yamacı)
3. Menorizeiton (Tanrı Men adına ayin yapan cemaat anlamına gelir. Men Tapınağı’nın bulunduğu Hacı Bayram ile Pakalene füllesinin arası olabilir.)
4. Hieromene (Kalenin güney yamacı)
5. Dios Trapezon (Tanrı Zeus adına ayin yapan cemaat anlamındadır.)
6. Sebaste (Kentteki yeni yerleşim yeridir. Augustus Tapınağı ile Çankırıkapı arası olabilir.)
7. Zeus Taenos (Anadolu’nun gök tanrısı Zeus, Taenos Tapınağı’na ait bir yazıt taşıyan sütun Kale’deki Arkeoloji Deposu’nun altında bulunduğundan Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nin bulunduğu yöre olabilir.)
8. Claudia Atheneia (Bu, semtin oluşumunda ve bazı binaların yapımına para yardımı yapan kentin soylu ve zengin sınıfından bir kadındır.)
9. Hiera Boulaia (Kent meclisinin adını taşıyan semttir. Olasılıkla tabakhane denilen Bentderesi’ndedir.)
10. Nerva (Birinci yüzyılın sonunda İmparator Nerva devrinde oluşturulmuştur.)
11. Nea Olympias (Bu semt Hadrianus devrinde, ikinci yüzyılın ilk çeyreğinde kente eklenmiştir.)
12. Adı bilinmiyor (İmparator Hadrianus devrinde oluşmuştur.)

Bu fülle’lerin başında semt başkanı denilen Phylarcos bulunurdu. Bu kişiler semtin güvenlik ve belediye işlerinden sorumludur. Semtler, halk tarafından seçilen ve belediye adına tüm kararları alma yetkisine sahip olan Demos veya Boule adlı meclisle, iç işlerinde bağımsız ve demokratik olarak yönetilirlerdi.

Günümüzde Rüzgârlı Caddesi tarafında kalıntıları olan şehrin üçüncü surları, Roma hamamının bitişinde geçmekteydi. Elmadağ’dan özel su boruları ile getirilen su, hamam için kullanılırdı. İkinci bir su kaynağı ise Bentderesi, kalenin dibinde bulunurdu.

Ancyra’nın Roma Dönemi ömrü 250-300 yıl kadardır. Pers ve Arap saldırılarında şehir ağır bir yıkıma uğramıştır. Varlığını Bizans Dönemi’nde de sürdüren şehir, önemli bir Hristiyan merkeziydi. Kudüs’e giden hac yollarının konaklama merkezi olan şehrin adı İncil’de de Galatlara Mektuplar diye bir bölümde geçmektedir. Hz. İsa’nın havarilerinden Pavlus’un dönemin Ancyra’sında gelip vaaz verdiği de söylenir.

Ağır savaşlar atlatan şehir kalenin surları içine girmiştir. Bizans Dönemi’nde, Roma Dönemi yapılarının mimari parçaları yeniden inşa edilen Bizans Ancyra’sında da kullanılmıştır. Onarılarak kullanılan yapılardan birisi Kale, diğeri ise Roma Hamamıdır. Günümüz Kale surlarının önemli bir kısmının onarılma sürecinin III. Michael döneminde olduğunu biliyoruz. Bir sur üzerine şu yazıtı kazıtmıştır: “Perslerin kanlı elleri ile yok edilen, diz çöktürülen Ankara, matem kıyafetini çıkar, gelin elbisesini giy ve kurtarıcın Michael’in elini tut Galatya’nın en parlak ve muhteşem şehri.” Harap olan şehrin diğer mimari unsurları Bizans’ın dışında hem Selçuklu hem de Osmanlı döneminde tekrar tekrar kullanılmıştır. Kalenin surlarında, camilerin ve evlerin temel taşlarında, hamamlarda; sütun başlıklarına, heykellere, kabartmalara ve mezar taşlarına rastlamak mümkündür.

Kaynakça: Arif Erzen, İlkçağda Ankara Beki L. Bahar, Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri Ancyra Roma Dönemi Kazı Haritası